Sypią się skargi na system kaucyjny. Polacy mają dość, ale wcale nie tego, o czym wszyscy myślą
Po początkowym hejcie, jaki wylał się na system kaucyjny, można by się spodziewać, że Polacy skarżą się na sam pomysł zbierania butelek i puszek. Tymczasem do RPO piszą ci, którzy chcą oddać opakowania, ale nie mają gdzie tego zrobić. Napój kupią w sklepie pod domem, ale po swoje 50 gr muszą jechać kilkanaście albo nawet kilkadziesiąt kilometrów dalej.

Kupujesz colę w małym sklepie. Kaucja obowiązkowo doliczona, więc zakładasz, że z pustą butelką możesz tam wrócić. Wracasz z PET-em w garści, a przy kasie słyszysz, że w tym sklepie opakowań nie przyjmują.
Sprzedawca nie musi tego robić, więc zostajesz z butelką i zadaniem znalezienia miejsca, które odda ci pieniądze. Skargi opisujące takie przeszkody trafiły do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich. Sylwia Gregorczyk-Abram zwróciła się o wyjaśnienia do szefowej Ministerstwa Klimatu i Środowiska.
Po 50 groszy trzeba czasem ruszyć w drogę
Duży sklep o powierzchni sprzedaży powyżej 200 mkw. ma obowiązek przyjąć opakowania objęte systemem, jeśli sprzedaje takie napoje. Mniejszy sklep może pobrać kaucję za plastikową butelkę lub puszkę i nie prowadzić ich zbiórki. Może do niej dołączyć dobrowolnie. Przy szklanych butelkach wielokrotnego użytku obowiązki małych sklepów są większe, ale też są one wykorzystywane są przez producentów o wiele rzadziej (piwa nie liczymy, bo jego producentów system kaucyjny nie dotyczy).
W większym mieście to zwykle kwestia znalezienia innego punktu, zazwyczaj niezbyt odległego. W miejscowości, gdzie są głównie małe sklepy, system kaucyjny przestaje działać.
Ministerstwo podawało jesienią, że w całej Polsce działa 65,5 tys. punktów zwrotu. Niby dużo, ale nie pokazuje, jak daleko do butelkomatu ma mieszkaniec wsi w Bieszczadach. Przepisy wymagają co najmniej jednego stacjonarnego punktu w każdej gminie, ale RPO przypomina, że punkt istniejący na mapie niekoniecznie jest punktem, do którego każdy może samodzielnie dotrzeć.
Brak dostępności maszyn pociąga za sobą kolejny problem. Żeby automat rozpoznał butelkę lub puszkę, muszą zachować oznaczenia i kształt. Nie zgniatasz ich więc po wypiciu, tylko odkładasz. Kiedy do punktu jest daleko, puste opakowania potrafią zająć sporą część mieszkania, zanim uzbiera się ich tyle, by do interesu kaucyjnego nie trzeba było dopłacać z własnej kieszeni, kupując drogie paliwa.
Butelkomat odda bon. Po pieniądze idź do kasy
Inna sytuacja, która wkurza Polaków tak bardzo, że naskarżyli do RPO. Załóżmy, że dotarłeś do punktu zwrotu. Automat jest przepełniony, zepsuty albo z niejasnego powodu odrzuca prawidłowo oznaczoną butelkę. W punkcie zobowiązanym do zbiórki opakowanie powinno dać się wtedy oddać bez automatu. RPO pisze jednak o skargach na odmowę ze strony obsługi.
I znowu trzeba szukać innego miejsca.
Jeżeli butelkomat działa, może wydać bon zamiast pieniędzy. Skarżący opisują bony możliwe do zrealizowania tylko w określonym sklepie i czasie. Przepisy nie pozwalają jednak zamienić kaucji w przymus kolejnych zakupów. Sklep ma umożliwić wypłatę jej wartości w pieniądzu, również klientowi, który niczego nie kupuje.
– Sam wydruk bonu nie powinien utrudniać dostępu do należnych środków – wskazuje Biuro RPO w komunikacie. Niby oczywiste. W praktyce oznacza dodatkową kolejkę do kasy, a czasem konieczność wyjaśniania, dlaczego zamiast towaru chcesz własne pieniądze.
Nie każdy sięgnie do otworu automatu
Wysoko umieszczony otwór, ekran obsługiwany wyłącznie dotykiem, komunikaty tylko na wyświetlaczu, za mało miejsca na podjazd wózkiem – RPO wylicza bariery, które odcinają od systemu osoby z niepełnosprawnościami, niskorosłe i słabowidzące.
Więcej o systemie kaucyjnym w Bizblogu Spider's Web
Dlaczego tak się dzieje? Otóż okazuje się, że przepisy w ogóle nie regulują standardów dostępności butelkomatów.
To nie koniec. Przepraszam za określenie, ale nawet głupia instrukcja obsługi może być przeszkodą. Według sygnałów zebranych przez RPO informacje w sklepach zapisane tak drobną czcionką, że bez lupy nie da się ich odczytać. Do tego notorycznie są zawieszane za wysoko albo zasłaniane.
Klient powinien móc znaleźć informacje o lokalizacji punktów zwrotu, sposobie postępowania w przypadku awarii automatu lub odmowy przyjęcia opakowania – pisze RPO w piśmie do MKiS.
Taka informacja przyda się zwłaszcza wtedy, gdy nie może po prostu pojechać do następnego sklepu.
Pismo RPO nie naprawi automatu. Co musi zrobić resort?
Sylwia Gregorczyk-Abram poprosiła minister klimatu Paulinę Hennig-Kloskę o analizę skarg, przedstawienie stanowiska i odniesienie się do zastrzeżeń. Resort ma obowiązek współpracować z RPO i udzielić żądanych wyjaśnień. Samo wystąpienie nie zmienia jeszcze zasad systemu ani nie zobowiązuje ministerstwa do przyjęcia konkretnych poprawek.
RPO pyta również, co ma zrobić klient, któremu odmówiono wypłaty należności za kaucję. Niby może zgłosić naruszenie do wojewódzkiego inspektoratu ochrony środowiska, lecz – jak wskazuje rzeczniczka – przepisy nie zapewniają prostego sposobu załatwienia takiej sprawy ani tym bardziej odzyskania pieniędzy.
Nawet jeśli inspektorat ukarze przedsiębiorcę, kara nie trafia do kieszeni klienta. RPO chce też wyjaśnienia, który inspektorat powinien zająć się skargą, gdy sprawa dotyczy operatora działającego w wielu województwach.
Rok z kaucją. Co już działa, a co jest w planach?
System kaucyjny ruszył 1 października 2025 r. Dotyczy opakowań po napojach oznaczonych znakiem kaucji:
- plastikowych butelek do 3 litrów – 50 gr,
- metalowych puszek do 1 litra – 50 gr,
- szklanych butelek wielokrotnego użytku do 1,5 litra – 1 zł.
Paragon nie jest potrzebny. Opakowanie można oddać w punkcie, który je przyjmuje, bez wracania do sklepu, w którym kupiło się napój. Za butelkę lub puszkę bez znaku systemu kaucja nie przysługuje.
Rok 2026 jest pierwszym pełnym rokiem działania systemu. Producenci, którzy do niego przystąpili, od stycznia wprowadzają na rynek napoje w opakowaniach ze znakiem kaucji, choć starsze zapasy bez oznaczenia nadal można sprzedawać. Ministerstwo zapowiedziało wydłużenie ważności bonów z 30 do 90 dni. Pracuje też nad objęciem systemem małych szklanych butelek po alkoholu, czyli „małpek”. Obie zmiany wymagają jeszcze przepisów.
– Realizacja tego celu zasługuje na pełne poparcie – zaznacza Rzecznik Praw Obywatelskich.
Szef redakcji Bizblog.pl. W mediach od 30 lat. Pisze o małym biznesie, podatkach i finansach osobistych. Do Spidersweb.pl przeszedł z Wirtualnej Polski, gdzie najpierw był szefem wydawców Money.pl, a potem zastępcą redaktora naczelnego. Pierwszą posadę w mediach dostał w „Gazecie Wyborczej”, pracował w „Pulsie Biznesu”, „Życiu”, miesięczniku „Pieniądz”, „Businessman Magazine”, Miesięczniku Finansowym „BANK”. W tym ostatnim był redaktorem prowadzącym kilku edycji prestiżowych raportów „Największe banki w Polsce“ oraz „IT@BANK”.