Byliśmy biedniejsi od Rumunii, a dogoniliśmy Japonię. W Święto Niepodległości zapomnijcie o kompleksach

11 listopada lubimy wspominać ułanów, spierać się o marsze i roztrząsać zawiłości traktatu wersalskiego. Tymczasem prawdziwy cud wydarzył się nie na polu bitwy, lecz w naszych portfelach i fabrykach.

Pamiętam, jak na początku lat 90. wyjechałem do Niemiec. Prawie wszystko było inne. Sklepy, łącznie z ich zawartością, a nawet zapachem, drogi, budynki, dworce, samochody. Ludzie jakoś inaczej poubierani. I uśmiechnięci zazwyczaj. Ten obrazek kontrastował z zaparkowanymi na moim osiedlu głównie Maluchami, Trabantami i Syrenkami, pustymi sklepowymi półkami, kolejkami po coś, co akurat „rzucili”, odrapanymi, szarymi blokami, niedoświetlonymi ulicami dziurawymi jak szwajcarski ser. Standardowym elementem wystroju wielu mieszkań były puste puszki po piwach, a nawet opakowania po zagranicznych papierosach. Polska dopiero zaczynała pogoń za bogatymi. Trudno było uwierzyć, że ten pościg się uda. Gdyby ktoś powiedział mi wtedy, że za pokolenie Polska pod względem zamożności będzie deptać po piętach Japonii, poradziłbym pewnie wizytę u specjalisty.

Ale cuda się zdarzają. Szczególnie nad Wisłą. Dowodzi tego m.in. raport „Cztery dekady sukcesu. Polska droga do zamożności” opracowany przez ekspertów Polskiego Instytutu Ekonomicznego. Wynika z niego, że przez ostatnie 35 lat dokonaliśmy jednego z największych, jeśli nie największego, skoków cywilizacyjnych w naszej przeszło tysiącletniej historii.

Punkt wyjścia był dramatyczny. W 1990 r. poziom PKB na mieszkańca w Polsce był niższy niż w Rumunii czy Bułgarii, nie wspominając o Czechosłowacji czy Węgrzech. Byliśmy w gospodarczym ogonie rozpadającego się bloku wschodniego. Ale przez kolejne dekady nie tylko nadgoniliśmy zapóźnienia, ale przegoniliśmy wiele państw, dla których staliśmy się wzorem transformacyjnego sukcesu. Skumulowany wzrost PKB w przeliczeniu na mieszkańca w latach 1990-2025 wyniósł 266 proc., a cała nasza gospodarka urosła w tym czasie 2,5-krotnie.

I dodaje, że od początku transformacji Polska przeskoczyła w zamożności co dziewiąte państwo na świecie.

Wolumen realnego PKB na mieszkańca w Polsce wynosi już 81 proc. średniej unijnej. Tymczasem ceny są u nas niższe niż przeciętnie w UE – i to sporo, bo średnio o 27 proc. Swój wkład w budowanie odczuwalnej poprawy w kontekście zamożności Polek i Polaków ma też złoty, który realnie znacznie się, szczególnie w ostatnich kilku latach, umocnił. A wraz z tym wzrosła siła nabywcza zarabianych w Polsce (a wydawanych za granicą) pieniędzy.

Oczywiście droga, którą przez ostatnie dziesięciolecia przeszła Polska od gospodarki centralnie planowanej i sterowanej nie była przyjemnym spacerkiem. Zmagaliśmy się w tym czasie z m.in. ogromną, sięgającą kilkuset procent, inflacją, mieliśmy też w Polsce okresy z potężnym bezrobociem. Na początku stulecia to rejestrowane w urzędach pracy sięgało 20 proc. I choć dziś dla młodych takie liczby to abstrakcja, wtedy oznaczały one dla milionów polskich rodzin codzienną walkę o przetrwanie.

Dziś to przeszłość, która – miejmy nadzieję – nie wróci. Polska przeszła drogę, podczas której z europejskiego bieguna bezrobocia zawędrowaliśmy do grona państw o najniższym odsetku ludzi bez pracy w całej Unii. A nasz rynek pracy, choć ostatnio nieco stygnie, wciąż jest na tle europejskiej normy rozgrzany. W grupie wiekowej 25-54 lata pracuje w Polsce 91 proc. mężczyzn i 83 proc. kobiet. Stopa zatrudnienia w nieco większej grupie osób (20-64 lata) wystrzeliła, jak czytamy w raporcie PIE, z 65 proc. w roku 1998 do rekordowych 79 proc. 27 lat później. Wskaźnik zatrudnienia w grupie nieco starszych osób (55-64 lata) podwoił się wśród pań, a wśród panów zwiększył się o dwie trzecie.

Najnowsze dane Eurostatu nie pozostawiają złudzeń, że w kwestii bezrobocia można nam jedynie zazdrościć. Według unijnej metodologii we wrześniu stopa bezrobocia w Polsce wyniosła zaledwie 3,4 proc., co daje nam drugie miejsce w całej UE – za Czechami (2,8 proc.), ex aequo z Bułgarią i Maltą. Wynik jest znacznie lepszy nie tylko od najsłabiej wypadających w zestawieniu Finlandii czy Hiszpanii, gdzie bezrobocie było we wrześniu dwucyfrowe, ale i średniej unijnej (6,2 proc.).

Eksperci PIE zwracają jednak uwagę, że nie wszystko na rodzimym rynku wygląda, jak powinno.

Dalsza poprawa produktywności pracy, jak wskazują autorzy, pozostaje istotnym źródłem potencjalnego wzrostu gospodarczego Polski.

Przez lata powszechna była narracja, że polski rozwój napędza wyłącznie tania siła robocza skręcająca w specjalnych strefach ekonomicznych pralki czy telewizory. Dane PIE pokazują jednak fundamentalną zmianę, która dokonała się w strukturze naszej gospodarki.

Przede wszystkim staliśmy się społeczeństwem wykształconym. W 1998 r. dyplomem uczelni wyższej mogło pochwalić się zaledwie 9 proc. Polaków – w 2025 r. to już prawie jedna trzecia (32 proc.) całej populacji. Wśród osób w wieku 25–34 lata wyższe wykształcenie ma 45 proc., a wśród kobiet w wieku 35–44 lata odsetek ten wynosi aż 60 proc. (to o ponad 12 pkt. proc. powyżej średniej unijnej).

Zmienił się też polski eksport. I to właśnie handel międzynarodowy, jak wskazują eksperci PIE, jest jedną z najlepszych ilustracji przemiany gospodarczej Polski: od centralnie planowanej gospodarki bloku wschodniego do nowoczesnego państwa połączonego z całym światem.

Obecnie, jak zauważają jego autorzy, co trzecie miejsce pracy w Polsce jest powiązane z popytem zagranicznym, a w polskim eksporcie usług powoli zaczynają się pojawiać aktywności właściwe dla najzamożniejszych gospodarek.

Udział towarów wysokiej technologii (hi-tech) w eksporcie ogółem wzrósł z zaledwie 2,3 proc. w 2002 r. do 11,2 proc. w 2025 r. Wartość dodana w produkcji urządzeń elektrycznych podskoczyła od 1995 r. o 1841 proc., a w elektronice i komputerach o 948 proc.

Sektor usług tworzy tymczasem już ponad dwie trzecie (68,2 proc.) polskiej wartości dodanej, a w wysokopłatnych usługach wiedzy (IT, działalność naukowa, inżynieryjna) zatrudnienie wzrosło czterokrotnie – do ponad 1,5 miliona osób.

I dodaje, że mamy też w Polsce czwartą w UE pod względem wielkości grupę naukowców i inżynierów – liczy 1,7 miliona ludzi.

Trudno się dziwić, że taki potencjał szybko został zauważony przez zagraniczny kapitał. Na szczęście dla nas zewnętrzni inwestorzy, zamiast uciekać z zyskami do swoich central za granicą, coraz częściej zostawiają wypracowane w Polsce pieniądze u nas: ponad połowę kapitału bezpośrednich inwestycji zagranicznych napływającego do Polski w latach 2004–2025 stanowiły bezpośrednie reinwestycje zysków. Według autorów raportu świadczy to zarówno o zyskowności, jak i atrakcyjności – Polski, ale też całego regionu.

Więcej tekstów o polskiej gospodarce

Ten bezprecedensowy sukces ma jednak swoją ciemną stronę, o której ekonomiści mówią bez ogródek: polski cud wydarzył się kosztem demografii.

W latach 1995–2024 populacja całego regionu Europy Środkowo-Wschodniej skurczyła się o prawie 10 milionów osób, podczas gdy „stara” UE powiększyła się o 34 miliony. Choć bogacenie się kraju przyniosło wyczekiwany efekt w postaci odwrócenia salda migracji (od 2018–2019 roku liczba Polaków na emigracji systematycznie spada, a rodacy wracają do kraju), zapaść w dzietności wciąż zbiera w Polsce żniwo – jej spadek jest jednym z najgłębszych nie tylko w Europie, ale i na świecie. Z raportu PIE płynie jednoznaczny wniosek: nawet jeśli wskaźniki dzietności cudownie odbiją, na co się zresztą specjalnie nie zanosi, spadek populacji Polski w kolejnych dekadach jest już przesądzony – choćby dlatego, że ubywa kobiet w wieku rozrodczym. Do tego Polacy wciąż wchodzą na rynek pracy stosunkowo późno i dość szybko uciekają z niego na emeryturę.

11 listopada warto świętować fakt, że wydostaliśmy się z biedy i weszliśmy do grona najzamożniejszych społeczeństw świata. Aby jednak utrzymać ten status, kolejne pokolenia muszą na to mądrze pracować. Wybaczcie banał: naszą polisą pozostaje dalszy wzrost produktywności, innowacji i technologii.