Państwo prawa. Wywłaszcza natychmiast, pieniądze wypłaca latami
Masz dom, działkę i plany na życie. Potem przychodzi „specustawa drogowa” i nagle, z mocy prawa, przestajesz być właścicielem swojej nieruchomości. Państwo przejmuje grunt pod budowę drogi, a właściciel musi się wyprowadzić niemal natychmiast. Odszkodowanie? Formalnie się należy, ale w praktyce na pieniądze często trzeba czekać miesiącami, a czasem nawet latami. Rzecznik Praw Obywatelskich alarmuje, że obecny system prowadzi do sytuacji, w której konstytucyjna ochrona własności staje się iluzoryczna.
Problem dotyczy tysięcy Polaków wywłaszczonych pod inwestycje drogowe realizowane na podstawie tzw. decyzji ZRID, czyli zezwolenia na realizację inwestycji drogowej. Taka decyzja może dostać rygor natychmiastowej wykonalności. W praktyce państwo może przejąć nieruchomość od razu, jeszcze zanim właściciel dostanie ostateczne odszkodowanie.
RPO Marcin Wiącek wskazuje, że przewlekłość postępowań odszkodowawczych podważa sens prawa własności.
Brak realizacji tego prawa latami, wynikający z przewlekłości postępowań i kumulacji barier o charakterze administracyjnym, prowadzi do wydrążenia tego prawa z jego rzeczywistej treści, czyniąc ochronę własności prawem pozornym – podkreśla RPO.
Rząd dostrzegł problem, ale głównie przy CPK
Największe kontrowersje budzi fakt, że rząd sam przyznał, iż obecne przepisy są wadliwe. W uzasadnieniu projektu zmian dotyczących Centralnego Portu Komunikacyjnego z września 2025 r. wskazano wprost, że osoba wywłaszczana może nie otrzymać nawet zaliczki przed terminem opuszczenia nieruchomości.
Mimo to rozwiązania poprawiające sytuację właścicieli przygotowano głównie z myślą o inwestycjach związanych z CPK. RPO zwraca uwagę, że trudno zaakceptować sytuację, w której państwo dostrzega problem, ale nie decyduje się rozwiązać go szerzej.
Trudno usprawiedliwić sytuację, gdy sama Rada Ministrów w uzasadnieniu własnego projektu ustawy dostrzega wadliwość obecnych przepisów, jednak odmawia podjęcia interwencji legislacyjnej w odniesieniu do większości spośród obywateli (...) poprawiając sytuację jedynie tych, którzy mają zostać wywłaszczeni w związku z realizacją jednej, najgłośniejszej medialnie, inwestycji – wskazuje Marcin Wiącek.
Ministerstwo: obecne przepisy są potrzebne
Ministerstwo Infrastruktury nie zgadza się z zarzutami RPO i przekonuje, że obecny model jest konieczny, aby sprawnie budować drogi. Resort argumentuje, że rozdzielenie decyzji o wywłaszczeniu od decyzji o odszkodowaniu pozwala przyspieszyć realizację inwestycji.
Przyjęte rozwiązanie rozdziału decyzji ZRID od decyzji o ustaleniu odszkodowania jest zatem rozwiązaniem optymalnym, przynoszącym korzyści zarówno inwestorowi, jak również osobom wywłaszczanym – przekonuje ministerstwo.
Urzędnicy podkreślają też, że inwestycje drogowe obejmują często setki nieruchomości jednocześnie. Ich zdaniem połączenie procedury wywłaszczeniowej z natychmiastowym ustaleniem pełnych odszkodowań mogłoby znacząco wydłużyć budowę dróg.
Inwestycje drogowe to inwestycje liniowe, które swoim zakresem przedmiotowym obejmują i wywłaszczają czasami kilkaset nieruchomości naraz – wskazuje MI.
Ministerstwo przekonuje też, że Polska nadal nadrabia infrastrukturalne zaległości, dlatego potrzebne są specjalne rozwiązania przyspieszające realizację inwestycji.
Ludzie latami walczą o pieniądze
Za tempo budowy dróg płacą ludzie, którzy tracą nieruchomości i miesiącami próbują odzyskać należne pieniądze. Postępowania odszkodowawcze ciągną się latami, a w tym czasie operaty szacunkowe tracą aktualność. Właściciele nieruchomości zlecają więc własne wyceny i kontroperaty, próbując udowodnić realną wartość przejętych gruntów.
Ministerstwo Infrastruktury zapowiada, że rozważy zwiększenie zaliczki wypłacanej przed zakończeniem postępowania – z obecnych 70 do 85 proc. odszkodowania. Jednocześnie zaznacza, że wymaga to dodatkowych analiz pod kątem wpływu na tempo realizacji inwestycji.
Dla urzędników to przede wszystkim kwestia sprawnej realizacji inwestycji. Dla właścicieli – często walka o pieniądze potrzebne na zakup nowego domu albo mieszkania. I właśnie tutaj pojawia się największe napięcie wokół obecnych przepisów.
