„Największym wyzwaniem dla Polski nie jest dziś bieżące podtrzymywanie wzrostu gospodarczego, ale stworzenie warunków, w których wysoki wzrost będzie mógł się utrzymać przez kolejne dekady” – podkreśla Jerzy Hausner, przewodniczący Rady Programowej Open Eyes Economy Summit. Jak długo Polska może rozwijać się w dotychczasowym tempie? Czy gospodarka będzie konkurencyjna bez sprawnych instytucji, stabilnych finansów publicznych i zaufania społecznego? I jaką odpowiedzialność za kondycję demokracji ponosi biznes? Te pytania wyznaczyły kierunek pierwszego dnia XI Open Eyes Economy Summit, który 17 listopada rozpoczął się w Centrum Kongresowym ICE Kraków.

Kraków ponownie stał się miejscem spotkania przedstawicielek i przedstawicieli biznesu, nauki, administracji publicznej, samorządów, organizacji społecznych i kultury. Wypełnione uczestnikami sale, równoległe debaty i rozmowy prowadzone poza scenami pokazały, jak wiele perspektyw łączy tegoroczne hasło Kongresu – „Biznes a demokracja”. Od ponad dekady OEES stawia pytania wykraczające poza tradycyjne wskaźniki gospodarcze. Tym razem dyskusje koncentrowały się wokół tego, co pozwala państwom i społeczeństwom rozwijać się w warunkach narastającej niepewności.
Otwierając Kongres, Prezydent Gibała zwrócił uwagę na wyzwania, których skali i konsekwencji nie jesteśmy dziś w stanie w pełni przewidzieć: napięcia geopolityczne, zmiany klimatu, rewolucje technologiczne i zagrożenia dla bezpieczeństwa. Nawiązał również do tragedii z 7 listopada w Krakowie, przypominając o sile solidarności i wzajemnej pomocy.
– Pomimo że nie jesteśmy w stanie przewidzieć tych zagrożeń, to jesteśmy w stanie się na nie dobrze przygotować. Sposobem na to jest budowanie wspólnoty – mówił Prezydent Gibała.
W jego ocenie demokracja i biznes nie są odrębnymi światami. Sprawne instytucje i poczucie sprawiedliwości tworzą warunki dla przedsiębiorczości, podczas gdy rozwój gospodarczy dostarcza zasobów niezbędnych do finansowania edukacji, nauki, kultury i usług publicznych. To wzajemne oddziaływanie stało się punktem odniesienia dla wielu późniejszych dyskusji.

Polska rośnie. Czy potrafi utrzymać tempo rozwoju?
Jednym z najważniejszych wydarzeń pierwszego dnia Kongresu była premiera V edycji Indeksu Wiarygodności Ekonomicznej Polski. Tegoroczne badanie objęło 10 państw, osiem obszarów, 34 wymiary oceny i 93 wskaźniki. Po raz pierwszy do analizy włączono Finlandię i Szwecję.
Wyniki pokazują wyraźny kontrast między sukcesem gospodarczym Polski a słabościami niektórych obszarów funkcjonowania państwa. Polska zajęła ostatnie miejsce wśród dziesięciu badanych krajów w kategorii finansów publicznych, osiągając wynik –1,13. Ostatnią pozycję, ex aequo z Rumunią, uzyskała również w obszarze klimatu i środowiska. Jednocześnie znalazła się na pierwszym miejscu pod względem jakości usług publicznych, przede wszystkim dzięki wysokim wynikom dotyczącym bezpieczeństwa.
Zdaniem Jerzego Hausnera, koordynatora projektu i redaktora merytorycznego raportu, dotychczasowy model rozwoju Polski będzie wymagał zmian. Rosnąca liczba pracowników i wykorzystywanie technologii opracowanych w innych państwach nie mogą pozostawać jego głównymi motorami. Coraz większego znaczenia nabierają wydajność pracy, własne innowacje i inwestycje o wysokiej wartości dodanej.
– Przedsiębiorcy podejmują decyzje w konkretnym otoczeniu instytucjonalnym. Jeśli państwo nie zapewnia przewidywalności prawa, stabilności finansów publicznych i spójnej polityki rozwojowej, samo ogranicza możliwości rozwojowe gospodarki – podkreśla Jerzy Hausner.
Z wynikami Indeksu korespondowały diagnozy przedstawione podczas sesji inauguracyjnej. Sławomir Dudek, przewodniczący Rady Fiskalnej i przedstawiciel Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, ostrzegał przed wysokim deficytem, rosnącym zadłużeniem i kosztami jego obsługi. Jak wskazywał, wydatki publiczne w Polsce sięgają około 51 proc. PKB, podczas gdy dochody wynoszą około 44 proc. PKB. Według przywołanych prognoz dług publiczny może wzrosnąć do 80–81 proc. PKB do końca dekady.
– Na desce rozdzielczej finansów publicznych zapaliły się prawie wszystkie kontrolki, wszystkie lampki – mówił Dudek.
Problem nie sprowadza się jednak do samych liczb. W komentarzu do Indeksu ekonomista zwraca uwagę na słabość systemu zarządzania pieniędzmi publicznymi: funkcjonowanie dwóch definicji długu, finansowanie części wydatków poza ustawą budżetową i brak wiążącego planowania wieloletniego. Naprawa finansów wymaga więc nie tylko ograniczenia nierównowagi, lecz także przywrócenia przejrzystości i skutecznej kontroli nad wydatkami państwa.
O tym, jak bardzo jakość instytucji wpływa na życie obywateli i przedsiębiorstw, mówił również Mariusz Haładyj, prezes Najwyższej Izby Kontroli. Wskazał cztery strategiczne wyzwania dla Polski: finanse publiczne, demografię, odporność na zagrożenia oraz inwestycje. Zwrócił uwagę m.in. na ograniczone zasoby wodne, rosnącą liczbę incydentów zagrażających cyberbezpieczeństwu i przewlekłość procedur inwestycyjnych.

Wiarygodność państwa ma także wymiar prawny. Bartłomiej Biga z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie przypomina, że nawet sprawiedliwe rozstrzygnięcia nie budują zaufania, jeśli obywatele muszą czekać na nie latami. W sądach okręgowych przeciętny czas rozpoznawania spraw przekracza już rok, a przecież często konieczne jest jeszcze postępowanie w drugiej instancji i egzekucja wyroku. Z perspektywy przedsiębiorców oznacza to dodatkową niepewność i ryzyko prowadzenia działalności.
Kiedy biznes zaczyna wpływać na demokrację?
O ile polscy eksperci koncentrowali się na sprawności państwa, o tyle Jan-Werner Müller, profesor Uniwersytetu Princeton, postawił pytanie o zagrożenia wynikające z nadmiernej koncentracji władzy gospodarczej. Odwołując się do sytuacji w Stanach Zjednoczonych, przestrzegał przed uzależnianiem państwa od pojedynczych przedsiębiorstw i osób, dezinformacją wpływającą na decyzje liderów biznesu oraz uleganiem przez firmy i instytucje presji politycznej.

– W demokracji należy zawsze zachowywać czujność wobec koncentracji władzy. Dotyczy to również świata biznesu, ponieważ koncentracja władzy prędzej czy później prowadzi do pewnego rodzaju naruszenia praworządności. W dłuższej perspektywie nigdy nie jest to korzystne dla biznesu – przekonywał Müller.
To pytanie o granice odpowiedzialności przedsiębiorstw powracało także w wystąpieniu Sylwii Gregorczyk-Abram, która podkreślała znaczenie ochrony praw pracowniczych, przewidywalnych regulacji i skutecznych mechanizmów dochodzenia praw. Rozwój gospodarczy nie powinien odbywać się kosztem osób znajdujących się w słabszej pozycji ekonomicznej, a odpowiedzialny biznes musi uwzględniać społeczne konsekwencje swoich decyzji.
Nie chodzi zatem wyłącznie o to, czy biznes może wspierać demokrację, lecz również o to, w jaki sposób sam funkcjonuje. Przejrzystość, odpowiedzialność za pracowników i respektowanie praw człowieka coraz częściej stają się kwestiami równie istotnymi jak efektywność ekonomiczna.
Wolność zaczyna się od możliwości wyboru
W debatach OEES samodzielność ekonomiczna była rozumiana nie tylko jako wysokość zarobków czy zgromadzone oszczędności, lecz przede wszystkim jako zdolność do decydowania o własnej przyszłości.
Podczas rozmowy Jerzego Hausnera z Wojciechem Papierakiem, wiceprezesem PKO Banku Polskiego, zapowiedziano prace nad Indeksem Samodzielności Ekonomicznej. Nowe narzędzie pozwoli ocenić sytuację gospodarstw domowych, lokalnych przedsiębiorców i gmin, uwzględniając m.in. dostępność mieszkań, rynku pracy, edukacji, ochrony zdrowia i możliwości rozwoju kompetencji.
– Samodzielność ekonomiczną się buduje. To nie jest tak, że się ją zyskuje, a nawet jeśli się ją zyskało, bo ma się taką sytuację rodzinną, to można ją utracić. Tak samo jak przedsiębiorstwo może zbankrutować – mówił Jerzy Hausner.
Szczególnie wyraźnie problem ten wybrzmiał podczas dyskusji o mieszkalnictwie. Uczestnicy kwestionowali przekonanie, że własne mieszkanie, często finansowane trzydziestoletnim kredytem, musi być jedyną drogą do stabilności. Wskazywali na potrzebę rozwoju dostępnego budownictwa społecznego i rozwiązań wspierających najem.
Podobne ograniczenia opisywali uczestnicy Sceny Młodych, zorganizowanej we współpracy z Fundacją Zryw. Rozmowy o rynku pracy, dostępności mieszkań, przyszłości Europy i nowych podziałach politycznych pokazywały, że młodzi coraz częściej oceniają rzeczywistość przez pryzmat konkretnych możliwości życiowych, a nie wyłącznie tradycyjnych sporów partyjnych.
– Już dziś tworzymy Polskę, jesteśmy ciekawi świata, myślimy samodzielnie, robimy swoje. Pracujemy w urzędach, gramy w teatrach, zasiadamy w radach miast, prowadzimy firmy i organizacje pozarządowe. Ta scena jest po to, żeby było nas widać i słychać – podkreślała Julia Kurowska, prezeska Fundacji Zryw.
Podczas debat wskazywano między innymi, że co drugi student pracuje już w trakcie studiów, a 30 proc. pracujących studentów podejmuje zatrudnienie z konieczności finansowej. Rozmawiano także o tym, czy integracja europejska daje równe szanse osobom mieszkającym w metropoliach i mniejszych miejscowościach.
– Europa nie jest dla tych, którzy chcą wyjechać. Nie, Europa jest też dla tych, którzy chcą zostać – mówiła Katarzyna Smyk, dyrektorka Przedstawicielstwa Komisji Europejskiej w Polsce.
Przyszłość gospodarki rozstrzyga się także poza Ziemią
Od codziennych wyzwań ekonomicznych dyskusje prowadziły do pytania o miejsce Polski w światowym wyścigu technologicznym. Sławosz Uznański-Wiśniewski, astronauta Europejskiej Agencji Kosmicznej, mówił o gospodarczych konsekwencjach misji IGNIS, w ramach której na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej przeprowadzono 13 eksperymentów zaprojektowanych w Polsce.
– Polska powinna współtworzyć technologię w Europie, a nie być odbiorcą tej technologii – podkreślał astronauta.
Misja kosmiczna stała się przykładem szerszego wyzwania: przejścia od korzystania z rozwiązań opracowanych gdzie indziej do budowania własnych kompetencji i produktów o wysokiej wartości dodanej.

O tych samych potrzebach rozmawiano podczas sesji poświęconych energetyce jądrowej, technologiom kwantowym i transformacji energetycznej. Uczestnicy podkreślali znaczenie współpracy uczelni z biznesem, rozwoju krajowych kadr i przygotowania przedsiębiorstw do realizacji wielkich inwestycji. W debacie energetycznej zwracano uwagę, że bezpieczeństwo dostaw, konkurencyjne ceny i dekarbonizacja powinny być realizowane równolegle, a koszty zaniechania inwestycji bywają równie istotne jak ich bezpośrednie nakłady.
Rozwój technologiczny niesie jednak również ryzyka. W dyskusjach o bezpieczeństwie kwantowym przestrzegano, że zaszyfrowane dane przechwycone obecnie mogą zostać odczytane w przyszłości, kiedy nowe technologie osiągną odpowiednią dojrzałość. Przedsiębiorstwa powinny zatem przygotowywać się na wyzwania, których skutki mogą ujawnić się dopiero za kilka lat.
Silne państwo potrzebuje silnych wspólnot
Ważnym elementem pierwszego dnia OEES była refleksja nad tym, jak wielkie procesy gospodarcze przekładają się na życie lokalnych społeczności.
Podczas ścieżki „Siła lokalnych wspólnot” dyskutowano o ekonomii społecznej, współpracy samorządów z przedsiębiorcami i organizacjami pozarządowymi oraz o odporności na kryzysy. Przykłady Hrubieszowa, które mierzyło się z napływem uchodźców z Ukrainy, i Kłodzka, dotkniętego powodzią, pokazały znaczenie wcześniej zbudowanych relacji. Jednocześnie uczestnicy podkreślali, że oddolna mobilizacja mieszkańców nie może zastępować odpowiedzialności instytucji publicznych.
– Biznes pędzi, ale po drodze zgubiliśmy człowieka. Musimy wrócić do podstawowych wartości – mówił Władysław Grochowski, właściciel i prezes Arche S.A.
O społecznych konsekwencjach decyzji gospodarczych rozmawiano również podczas debat poświęconych prawom kobiet, równości i bezpieczeństwu w sieci. Aleksandra Karasińska, dyrektorka Ringier Axel Springer Foundation, zwracała uwagę, że ograniczanie udziału kobiet w życiu publicznym oznacza niewykorzystanie potencjału połowy społeczeństwa. Z kolei Magda Dziewguć z Uniwersytetu SWPS, powołując się na badania z udziałem blisko 20 tys. kobiet, wskazywała na przeciążenie Polek obowiązkami zawodowymi i opiekuńczymi. Aż 96 proc. badanych oczekuje większego wsparcia partnerów i sprawiedliwszego podziału obowiązków.
W dyskusjach powracał również problem przemocy internetowej, która może prowadzić do wycofywania się kobiet z działalności społecznej i politycznej, oraz odpowiedzialności platform cyfrowych za pogłębianie polaryzacji.

Ważny głos w rozmowie o odpowiedzialności za rozwój wybrzmiał także podczas debaty poświęconej kulturze i jej finansowaniu. Uczestnicy dyskutowali o rozwiązaniach zachęcających biznes i obywateli do wspierania działalności kulturalnej, a punktem wyjścia był projekt ustawy o społecznym finansowaniu kultury.
– Bez kultury jesteśmy bezbronni. To kultura daje nam odporność społeczną na wszystkie zagrożenia wokół. Bez kultury nie będziemy mogli dokonywać dobrych wyborów – podkreślała Małgorzata Kidawa-Błońska, marszałek Senatu RP.
Pierwszy dzień XI Open Eyes Economy Summit pokazał, że pytanie o relację biznesu i demokracji nie ma jednej, prostej odpowiedzi. Z jednej strony Polska potrzebuje inwestycji, innowacji i konkurencyjnych przedsiębiorstw. Z drugiej – warunki dla ich rozwoju tworzą prawo, instytucje, edukacja oraz społeczeństwo zdolne do współpracy. Sukces gospodarczy nie kończy dyskusji o przyszłości państwa. Przeciwnie, pozwala postawić pytanie, co należy zrobić, aby jego efekty były trwałe i dostępne dla kolejnych pokoleń.
18 listopada w Centrum Kongresowym ICE Kraków odbędzie się drugi dzień XI Open Eyes Economy Summit. W programie znalazły się kolejne debaty o przyszłości Europy, bezpieczeństwie, samodzielności technologicznej i wyzwaniach współczesnej gospodarki.
Organizatorem Open Eyes Economy Summit jest Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej (Fundacja GAP), a miastem gospodarzem – Kraków.
Więcej informacji: https://kongres.oees.pl/